معروف‌ترین هواپیماربایی‌ها و تراژیک‌ترین حوادث هوایی جهان

آیا می‌دانید معروف‌ترین هواپیماربایی‌های تاریخ چه وحشتی برای مسافران ایجاد کرده‌اند؟ برای آن‌هایی که سفر خود را با خرید بلیط هواپیما آغاز می‌کنند، این حوادث شبیه کابوسی واقعی است. در این راهنما از قاصدک 24، ترسناک‌ترین و تراژیک‌ترین هواپیماربایی‌های جهان را بشناسید و داستان‌های تکان‌دهنده آن‌ها را بخوانید.

تاریخچه هواپیماربایی‌ها و جرایم هوایی

در دهه‌های ۶۰ تا ۹۰ میلادی، هواپیماربایی به‌خصوص با اهداف سیاسی یکی از چالش‌های بزرگ امنیت پرواز بود. اوج این روند حملات تروریستی ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ بود که چند هواپیما ربوده شده و به اهداف در آمریکا برخورد کردند؛ حادثه‌ای که نگاه جهان به امنیت هوانوردی را دگرگون کرد.

تجربه نشان داده است که افزایش تدابیر امنیتی فرودگاه‌ها باعث کاهش هواپیماربایی شده است. پس از سال ۲۰۰۰ چند حادثه مهم رخ داد، از جمله پرواز ET702 اتیوپی که توسط کمک‌خلبان ربوده شد و پرواز MS181 مصر در ۲۰۱۶ که در قبرس به پایان رسید. هم‌چنین ناپدید شدن MH370 مالزی در مارس ۲۰۱۴ یکی از بزرگ‌ترین معماهای هوایی جهان است و اهمیت ردیابی هواپیماها را بیش از پیش نشان می‌دهد.

معروف‌ترین هواپیماربایی‌ها و پیامدهای امنیت پرواز

طبق نظر منابع معتبر مانند گزارش Aerotime Aero درباره حوادث برجسته هواپیماربایی در تاریخ هوانوردی، برخی رخدادها نه تنها به‌عنوان معروف‌ترین هواپیماربایی‌ها شناخته می‌شوند، بلکه تأثیر عمیقی بر امنیت پرواز و قوانین بین‌المللی داشته‌اند؛ حادثه‌هایی که هنوز در یادها باقی مانده‌اند.

پرواز	شرکت هواپیمایی	تاریخ	تعداد مسافر و خدمه	نتیجه/تلفات	رباینده/گروه
426	El Al	23 ژوئن 1968	12 اسرائیلی + ده خدمه	آزادسازی گروگان‌ها پس از 40 روز	جبهه مردمی برای آزادی فلسطین
139	Air France	27 ژوئن 1976	247 مسافر + 12 خدمه	آزادسازی 105 نفر، 10 نفر کشته شدند	جبهه مردمی برای آزادی فلسطین + سلول‌های انقلابی آلمان
181	Lufthansa	13 اکتبر 1977	86	آزادسازی تمام گروگان‌ها	جبهه مردمی برای آزادی فلسطین
653	Malaysia Airlines	4 دسامبر 1977	93 + 7 خدمه	سقوط هواپیما، همه جان باختند	ناشناس (احتمال نقش ارتش سرخ ژاپن)
182	Air India	23 ژوئن 1985	329	انفجار بمب، تمام مسافران جان باختند	گروه سیک مستقر در کانادا
73	Pan Am	5 سپتامبر 1986	360	20 مسافر کشته، گروگان‌ها آزاد شدند	سازمان ابونیدال
163	Iraqi Airways	25 دسامبر 1986	91 + 15 خدمه	انفجار هواپیما، 63 نفر جان باختند	حزب‌الله
648	EgyptAir	23 نوامبر 1985	88	56 نفر کشته، 11 نفر زخمی	سازمان ابونیدال
961	Ethiopian Airlines	23 نوامبر 1996	172	سقوط هواپیما، 122 نفر جان باختند	سه نفر اتیوپیایی در جستجوی پناهندگی سیاسی
11 & 77 (AA) / 175 & 93 (UA)	American & United Airlines	11 سپتامبر 2001	حدود 3,000 نفر قربانی	حمله به برج‌های دوقلو و پنتاگون	القاعده

پرواز شماره 426 خطوط هوایی اِل آل El Al، 23 جولای 1968

نگاهی به تاریخچه خطوط هوایی ال آل اسرائیل نشان می‌دهد که این شرکت همواره هدف هواپیماربایان بوده است. با اتخاذ تدابیر شدید امنیتی، اکنون یکی از ایمن‌ترین ایرلاین‌های جهان است. بزرگ‌ترین رسوایی مربوط به پرواز شماره 426 در سال ۱۹۶۸ بود که به دست سه عضو جبهه مردمی برای آزادی فلسطین ربوده شد.

پرواز ۴۲۶ ال‌آل؛ مسیری معمولی که به بحرانی تاریخی در هوانوردی بدل شد.

در ۲۳ ژوئن ۱۹۶۸، به محض برخاستن پرواز شماره 426 از لندن به مقصد رم، هواپیما به الجزایر هدایت شد؛ کشوری که یک سال پیش وارد جنگ با اسرائیل شده بود. تمام مسافران غیر اسرائیلی آزاد شدند و ده خدمه همراه با ۱۰ زن و کودک از ۱۲ مسافر اسرائیلی، پس از ۴۰ روز مذاکره آزاد شدند.

پرواز شماره 181 خطوط هوایی لوفتهانزا، 13 اکتبر 1977

در ۱۳ اکتبر ۱۹۷۷، پرواز شماره 181 لوفتهانزا با ۸۶ مسافر و خدمه در میانه آسمان ربوده شد. ربایندگان، نظامیان فلسطینی از جبهه مردمی برای آزادی فلسطین، خود را «فرمانده مارتیر حلیم» می‌نامیدند. آنها قصد داشتند هواپیما را به لارناکا منتقل کنند، اما کمبود سوخت فرود اضطراری در رم را موجب شد.

پرواز ۱۸۱ لوفتهانزا؛ ربایشی که با عملیات نجاتی نفس‌گیر در موگادیشو پایان یافت.

هواپیما در نهایت به موگادیشو منتقل شد و یک عملیات ضدتروریستی توسط تیم ویژه آلمان شرقی انجام گرفت. دو هواپیماربای اصلی کشته و دو نفر دیگر زخمی شدند و تمام ۸۶ گروگان آزاد شدند. این حادثه یکی از معروف‌ترین و ترسناک‌ترین هواپیماربایی‌ها است و اهمیت امنیت پرواز و عملیات نجات را نشان می‌دهد.

پرواز شماره 139 خطوط هوایی ایرفرانس، 27 ژوئن 1976

باز هم اعضای جبهه مردمی برای آزادی فلسطین در هواپیماربایی نقش داشتند. این بار دو نفر از اعضای جبهه به همراه جنبش سلول‌های انقلابی آلمان، پرواز شماره ۱۳۹ ایرفرانس را از آتن ربودند. هواپیما ابتدا به پاریس تغییر مسیر داد، اما در نهایت به بنغازی، لیبی منتقل شد.

پرواز ۱۳۹ ایرفرانس؛ ربایشی که به عملیات تاریخی انتبه و یکی از جسورانه‌ترین نجات‌های قرن انجامید.

یکی از گروگان‌ها با تظاهر به سقط جنین آزاد شد و بقیه ۲۴۷ مسافر و ۱۲ خدمه در اوگاندا نگه داشته شدند. هواپیماربایان با تهدید به کشتن مسافران، خواستار آزادی ۴۰ زندانی فلسطینی در اسرائیل و ۱۳ کشور دیگر شدند. عملیات انتبه اسرائیلی با مرگ چند نفر پایان یافت و ۱۰۵ نفر نجات یافتند.

پرواز شماره 653 خطوط هوایی مالزی، 4 دسامبر 1977

مدت کوتاهی پس از برخاستن از پنانگ به مقصد کوالالامپور، پرواز شماره ۶۵۳ خطوط هوایی مالزی توسط گروهی ناشناس ربوده شد. قبل از قطع ارتباطات، خلبان اعلام کرد که در حال تغییر مسیر به سمت سنگاپور است، اما حادثه به شکل غیرمنتظره‌ای پیش رفت و امنیت پرواز به خطر افتاد.

پرواز ۶۵۳ مالزی؛ هواپیماربایی مرموزی که با سقوطی مرگبار به یکی از حل‌نشده‌ترین پرونده‌های هوانوردی بدل شد.

هواپیما در کامپونگ لادانگ، سنگاپور سقوط کرد و تمام ۷ خدمه و ۹۳ مسافر جان باختند. در میان کشته‌شدگان، چند تن از اعضای سرشناس دولت مالزی حضور داشتند. علت و عامل این هواپیماربایی مرموز تا امروز مشخص نشده است، هرچند برخی منابع به نقش احتمالی ارتش سرخ ژاپن اشاره کرده‌اند.

پرواز شماره 182 خطوط هوایی هند، 23 ژوئن 1985

در ۲۳ ژوئن ۱۹۸۵، پرواز شماره ۱۸۲ خطوط هوایی هند بر فراز اقیانوس اطلس در حرکت بود که در اثر انفجار بمب دچار آتش‌سوزی شد. این پرواز پیش‌تر توسط گروه‌های سیاسی تهدید به هواپیماربایی شده بود، اما هیچ‌کس انتظار چنین فاجعه هولناک را نداشت.

پرواز ۱۸۲ ایر ایندیا؛ انفجاری در آسمان که به یکی از مرگبارترین جنایات تاریخ هوانوردی تبدیل شد.

متأسفانه این حادثه منجر به مرگ ۳۲۹ مسافر شد و برای بیست سال هیچ فرد یا گروهی مسئولیت آن را نپذیرفت. سرانجام در سال ۲۰۰۵، یک گروه سیک مستقر در کانادا آشکارا مسئولیت این حمله را بر عهده گرفت و این واقعه یکی از مرگبارترین هواپیماربایی‌ها و بمب‌گذاری‌های هوایی تاریخ به شمار می‌رود.

پرواز شماره 73 خطوط هوایی پان آم، 5 سپتامبر 1986

پرواز شماره ۷۳ خطوط هوایی پان آم هنگام ترک کراچی به مقصد فرانکفورت توسط چهار نفر از اعضای سازمان ابونیدال ربوده شد. گفته می‌شود هواپیماربایان لباس نیروهای امنیتی فرودگاه را پوشیده بودند. خدمه با به زمین نشاندن هواپیما و ایجاد دریچه در کاکپیت، بلافاصله اقدام به فرار کردند.

پرواز ۷۳ پان‌آم؛ ربایشی خونین که با فداکاری خدمه از فاجعه‌ای بزرگ‌تر جلوگیری شد.

متأسفانه یکی از گروگان‌ها به دلیل عدم برآورده شدن درخواست‌ها توسط هواپیماربایان اعدام شد و پس از فرود هواپیما، نیروهای پاکستانی حمله کردند که منجر به مرگ ۲۰ مسافر شد. تلاش قهرمانانه خدمه باعث شد بسیاری از مسافران موفق به فرار شوند و حادثه تا حدی کنترل شد.

پرواز شماره 163 خطوط هوایی عراق،25 دسامبر 1986

در ۲۵ دسامبر ۱۹۸۶، پرواز شماره ۱۶۳ خطوط هوایی عراق که از امان به بغداد در حرکت بود، توسط چهار نفر از اعضای حزب‌الله ربوده شد. هواپیما حامل ۹۱ مسافر و ۱۵ خدمه بود و پس از ربودن، نیروهای امنیتی برای خنثی کردن حادثه وارد عمل شدند.

پرواز ۱۶۳ عراق؛ ربایشی که با انفجاری دلخراش، یکی از مرگبارترین حوادث خاورمیانه شد.

با تلاش نیروهای امنیتی که اقدام به جاسازی نارنجک در کاکپیت و کابین کردند، هواپیما در نزدیکی عربستان سعودی دچار انفجار شد. از ۱۰۶ سرنشین، ۶۰ مسافر و ۳ خدمه جان خود را از دست دادند. این حادثه یکی از مرگبارترین هواپیماربایی‌ها در خاورمیانه محسوب می‌شود.

پرواز شماره 648 خطوط هوایی مصر، 23 نوامبر 1985

پرواز شماره ۶۴۸ خطوط هوایی مصر به عنوان یکی از مرگبارترین و وحشتناک‌ترین هواپیماربایی‌ها در تاریخ شناخته می‌شود. سه نفر از اعضای سازمان ابونیدال هواپیما را که از آتن به قاهره در حرکت بود، ربودند. تیراندازی از سوی سرویس امنیتی مصر و هواپیماربایان آغاز شد.

پرواز ۶۴۸ مصر؛ ربایشی خونین که به یکی از هولناک‌ترین فجایع هوانوردی جهان تبدیل شد.

هواپیما به دلیل از دست دادن سوخت مجبور به فرود اضطراری در مالت شد. مقامات مالت با حادثه همکاری نکردند و هواپیماربایان ۱۱ مسافر و ۲ خدمه زخمی را آزاد کردند. دو مسافر آمریکایی اعدام شدند و در پی حمله نیروهای مصری، ۵۶ نفر از ۸۸ سرنشین کشته شدند.

پرواز شماره 961 خطوط هوایی اتیوپی، 23 نوامبر 1996

پرواز شماره ۹۶۱ خطوط هوایی اتیوپی یکی از مرگبارترین هواپیماربایی‌ها در تاریخ محسوب می‌شود. این حادثه توسط سه اتیوپیایی که در جستجوی پناهندگی سیاسی در استرالیا بودند، انجام شد. در میانه پرواز، خلبان کمبود سوخت را گزارش کرد و مسیر به جزایر کومور تغییر یافت.

پرواز ۹۶۱ اتیوپی؛ تلاش برای پناهندگی که به یکی از تلخ‌ترین فجایع هوانوردی ختم شد.

با این حال، هواپیما موفق به فرود نشد و هر دو موتور از کار افتاد. در نتیجه، هواپیما در آب‌های کم‌عمق سقوط کرد و از ۱۷۲ سرنشین، ۱۲۲ نفر جان خود را از دست دادند. این حادثه یکی از تلخ‌ترین فجایع هوانوردی و شناخته‌شده‌ترین حوادث دهه‌های گذشته است.

پرواز شماره 11 و 77 خطوط هوایی آمریکن ایرلاینز، پرواز شماره 175 و 93 خطوط هوایی یونایتد ایرلاینز، 11 سپتامبر 2001

حمله به برج‌های دوقلوی سازمان تجارت جهانی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ یکی از مرگبارترین و وحشتناک‌ترین هواپیماربایی‌ها و حملات تروریستی در تاریخ است. این حادثه منجر به کشته شدن حدود ۳ هزار نفر و زخمی شدن صدها نفر شد و توسط اسامه بن لادن، رهبر القاعده هدایت گردید.

پروازهای ۱۱ و ۷۷؛ حمله‌ای که برج‌های دوقلو را فرو ریخت و تاریخ هوانوردی را برای همیشه تغییر داد.

هواپیماربایان پروازهای آمریکن ایرلاینز و یونایتد ایرلاینز را ربوده و به برج‌ها کوبیدند. تاریخ هوانوردی پر از حوادث هولناک است که مسافران را نسبت به پرواز محتاط کرده است. اگرچه این اتفاقات کاهش یافته، تدابیر امنیت فرودگاه‌ها و هواپیماها برای تضمین امنیت و آرامش مسافران افزایش یافته است.

قوانین و مجازات‌های هواپیماربایی (ایران و جهان)

هواپیما ربایی یک جرم بین‌المللی است و کشورهای جهان برای مقابله با آن، کنوانسیون‌هایی مانند کنوانسیون لاهه و کنوانسیون توکیو را تصویب کرده‌اند. طبق این قوانین، هر کسی که هواپیما را به زور تصرف یا کنترل کند، مسئول اعمال خود است و مجازات‌ها شامل حبس طولانی، حبس ابد یا اعدام می‌شود.

قوانین و مقررات بین‌المللی و داخلی برای مقابله با هواپیماربایی تدوین شده‌اند تا امنیت پرواز و جان مسافران حفظ شود.

در ایران، جرایم هوایی تحت قوانین مختلفی مانند قانون هواپیمایی کشوری (۱۳۲۸) و قانون مجازات اسلامی (۱۳۷۵) تعریف شده‌اند. این قوانین شامل تهدید، ادعای بمب‌گذاری، تخریب هواپیما و تصرف غیرقانونی هواپیما است و مجازات‌ها از حبس کوتاه تا حبس ابد و در موارد شدید، اعدام برای امنیت کامل پرواز تعیین شده‌اند.

جدول جرایم علیه امنیت پرواز و مجازات‌ها

در جدول زیر، قوانین و مجازات‌ها مرتبط با هواپیماربایی و جرایم علیه امنیت پرواز در ایران و کنوانسیون‌های بین‌المللی به صورت خلاصه ارائه شده است. این جدول به شما کمک می‌کند سریع با انواع جرایم، میزان مجازات‌ها و چارچوب قانونی داخلی و بین‌المللی امنیت هوایی آشنا شوید و مفاهیم کلیدی را درک کنید.

هواپیماربایی / جرایم هوایی	ماده قانونی / کنوانسیون	کشور/سازمان	حبس طولانی برای مرتکبان هواپیماربایی و تهدید امنیت پرواز
ایجاد خطر برای هواپیما و سرنشینان	ماده ۲۳ قانون هواپیمایی کشوری	ایران	حبس ۶ ماه تا ۳ سال
تهدید به بمب‌گذاری یا ادعای بمب‌گذاری در هواپیما، کشتی یا وسایل نقلیه عمومی	ماده ۵۱۱ قانون مجازات اسلامی	ایران	حبس ۶ ماه تا ۲ سال + جبران خسارات
خرابکاری در تأسیسات هواپیمایی (تخریب، آتش‌سوزی، منفجر کردن تجهیزات)	مواد ۶۷۵ و ۶۷۷ قانون مجازات اسلامی	ایران	حبس ۶ ماه تا ۵ سال (با تشدید مجازات در صورت استفاده از مواد منفجره)
تصرف غیرقانونی هواپیما	کنوانسیون لاهه (1970)	بین‌المللی	حبس طولانی، گاهی اعدام بسته به قوانین داخلی کشورها
تمام جرایم ارتکابی در هواپیما	کنوانسیون توکیو (1963)	بین‌المللی	تعیین نوع مجازات به قوانین داخلی کشورها، حبس طولانی یا اعدام
جرایم علیه هواپیما و امنیت هوانوردی کشوری	کنوانسیون مونترال (1971)	بین‌المللی	تعیین نوع و میزان مجازات بر اساس قوانین داخلی
کبوتربازی در محدوده فرودگاه‌ها (خطر برای هواپیما)	قانون تشدید مجازات کبوتربرانی مصوب ۱۳۵۱	ایران	حبس ۳ سال
راندن غیرقانونی هواپیما / تصرف غیرمجاز	قانون هواپیمایی کشوری ۱۳۲۸	ایران	حبس و جزای نقدی، مجازات شدیدتر در صورت تکرار یا صدمه به جان مسافران

اقدامات امنیتی در فرودگاه‌ها و هواپیماها

هر بار که مسافران پس از رزرو بلیط هواپیما وارد فرودگاه می‌شوند، باید از چک های امنیتی فرودگاه عبور کنند. این محدودیت‌ها، شامل بازرسی چمدان و مسافر، بی‌دلیل نیستند. بسیاری منطقی به نظر می‌رسند، اما برخی اقدامات امنیتی ممکن است برای مسافران توضیح داده نشده و سوال‌برانگیز باشند.

• بازرسی مسافران: هر مسافر قبل از ورود به هواپیما از دستگاه فلزیاب عبور کرده و در صورت لزوم بازرسی دستی می‌شود تا از ورود اشیای خطرناک جلوگیری شود.
• بازرسی چمدان‌ها: تمامی چمدان‌ها با اشعه ایکس و دستگاه‌های پیشرفته کنترل می‌شوند تا مواد منفجره، اشیای تیز و مایعات غیرمجاز شناسایی شوند.
• محدودیت مایعات: مسافران تنها اجازه دارند مایعات حداکثر ۱۰۰ میلی‌لیتر را در کیف دستی خود حمل کنند تا خطر حمل مواد شیمیایی یا منفجره کاهش یابد.
• درآوردن کفش‌ها حین بازرسی: مسافران کفش‌ها را قبل از عبور از اسکنر درمی‌آورند تا امکان جاسازی مواد منفجره در کفش‌ها از بین برود.
• اسکن کامل بدن: اسکنرهای پیشرفته با امواج الکترومغناطیس استفاده می‌شوند تا اشیای مخفی و مواد خطرناک داخل لباس‌ها شناسایی شود.
• تقویت درهای کابین خلبان: درهای کابین خلبان ضدگلوله و محدودیت دسترسی دارند تا هیچ فرد غیرمجاز نتواند وارد کابین شود.
• تطبیق بار با مسافر: تمامی چمدان‌ها با مسافر خود تطبیق داده می‌شوند تا از ورود بار توسط افراد ثالث جلوگیری شود.
• آموزش خدمه پرواز: خدمه پرواز آموزش دیده‌اند تا در مواجهه با تهدیدات یا هواپیماربایی به سرعت واکنش نشان دهند و امنیت مسافران حفظ شود.
• هماهنگی بین‌المللی: کشورها اطلاعات امنیتی خود را با یکدیگر به اشتراک می‌گذارند تا احتمال وقوع حملات مشابه کاهش یابد و تجربه‌های امنیتی منتقل شود.

نخستین جرایم علیه امنیت پرواز در دنیا

نخستین هواپیماربایی در دنیا توسط چند انقلابی پرو در سال 1930 رخ داد، همزمان با آغاز جنگ سرد بین شرق و غرب. پس از آن، تا سال 1947 هیچ حادثه‌ای اتفاق نیفتاد تا اینکه سه نفر رمانیایی هواپیمای خطوط هوایی کشور خود را ربودند و به ترکیه گریختند.

اولین هواپیماربایی تا ۱۱ سپتامبر؛ مسیر پرخطر هوانوردی که با اهداف سیاسی تاریخ‌ساز شد.

این حادثه سرآغاز 14 هواپیماربایی موفق طی سه سال بود که اکثر ربایندگان از اروپای شرقی بودند و در تلاش برای فرار از کشور خود بودند. اما خبرسازترین و بزرگترین حادثه، در یازدهم سپتامبر 2001 رخ داد و با اهداف سیاسی برج‌های دوقلو مرکز تجارت جهانی و ساختمان پنتاگون را هدف قرار داد.

نخستین هواپیماربایی در ایران

نخستین هواپیماربایی در ایران در خرداد 1349 رخ داد، زمانی که سه نفر یک جت مسافربری هما را با تهدید اسلحه ربودند تا پناهندگی سیاسی از دولت عراق دریافت کنند. این حادثه، نقطه آغاز رخدادهای مشابه پس از انقلاب اسلامی در دهه‌های بعدی شد.

در سال‌های ٥٨ تا ٦٨، چندین هواپیماربایی دیگر رخ داد. آخرین مورد در سال 1374 بود که هواپیمای مسیر تهران-کیش توسط خدمه پروازی ربوده شده و در فلسطین اشغالی فرود آمد. همچنین در سال‌های ١٣٦٠، ٦٢، ٦٣ و ٦٧ چند هواپیماربایی خارجی در خاک ایران به پایان رسید.

نخستین هواپیماربای زن

نخستین هواپیماربای زن جهان، لیلا خالد، یک چریک فلسطینی 25 ساله بود که شجاعت ربودن یک هواپیمای آمریکایی را پیدا کرد. اقدام او نمادی از حضور زنان در فعالیت‌های سیاسی و مسلحانه شد و در تاریخ هوانوردی و مبارزات سیاسی فلسطین به یادگار ماند.

جرایم علیه امنیت پرواز به چه اقداماتی گفته می‌شود؟

در کنوانسیون لاهه، ماده یک آمده است: «هر فردی که در هواپیمای در حال پرواز، به صورت غیرقانونی، با زور، تهدید یا هر نوع ارعاب دیگر، اقدام به تصرف یا کنترل هواپیما کند، یا در انجام این اعمال مشارکت یا معاونت نماید، مرتکب جرم تصرف غیرقانونی هواپیما شده است.»

قصد و هدف مجرم، همراه با شدت تهدید و پیامدهای جرم، مستقیماً در میزان و نوع مجازات او تأثیر می‌گذارد.

تأثیر اهداف هواپیماربایی بر مجازات مجرمان

اهداف ارتکاب جرم هواپیماربایی نقش مهمی در تعیین نوع و شدت مجازات مجرمان دارد. طبق قوانین بین‌المللی و داخلی، انگیزه‌ها می‌توانند از نظر قضایی متفاوت تلقی شوند:

1. اهداف سیاسی یا نظامی: در برخی کشورها، اگر هواپیماربایی با انگیزه سیاسی یا جنگی انجام شود، ممکن است مجازات سنگین‌تر یا کمتر بسته به توافقات بین‌المللی و معاهدات دیپلماتیک داشته باشد.
2. اهداف مالی یا ترسناک‌سازی: اگر انگیزه اخاذی، گروگان‌گیری یا تهدید مسافران باشد، معمولاً مجازات شدیدتری شامل زندان طولانی یا حتی اعدام در برخی کشورها اعمال می‌شود.
3. اهداف شخصی یا روانی: انگیزه‌های فردی مثل انتقام یا مشکلات روانی نیز می‌توانند در تعیین نوع مجازات و امکان تخفیف یا درمان روانی نقش داشته باشند.

شروع به جرم در هواپیماربایی

شروع به جرم زمانی محقق می‌شود که فرد از مرحله قصد مجرمانه عبور کرده و وارد مرحله اجرایی شود، به‌گونه‌ای که اعمال انجام‌شده ارتباط مستقیم با وقوع جرم داشته باشد، اما جرم به‌طور کامل اتفاق نیفتد و تحت عنوان جرم تام قرار نگیرد.

شروع به جرم؛ وقتی قصد مجرمانه وارد مرحله عملی می‌شود اما نتیجه کامل رخ نمی‌دهد.

بر اساس ماده ۴۱ قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۰، هرکس قصد ارتکاب جرم داشته و اجرای آن را آغاز کند، اما جرم تحقق نیابد، در صورتی که اقدامات انجام‌شده خود جرم محسوب شوند، به همان مجازات محکوم خواهد شد. با این حال، اقداماتی که صرفاً مقدمه جرم باشند، مشمول مجازات نیستند.

ابعاد بین‌المللی هواپیماربایی

کنوانسیون‌های بین‌المللی توکیو، لاهه و مونترال برای مقابله با جرایم علیه امنیت پرواز تدوین شده‌اند، اما هیچ‌یک مجازات مشخص تعیین نکرده‌اند. این کنوانسیون‌ها صرفاً اعمال مجرمانه را تعریف می‌کنند و تعیین نوع و میزان مجازات را به قوانین داخلی کشورها واگذار می‌کنند؛ مجازات‌ها ممکن است حبس ابد یا اعدام باشد.

کنوانسیون‌های بین‌المللی؛ چارچوبی برای تعریف جرایم هوایی بدون تعیین میزان مجازات.

در پرونده‌های هواپیماربایی سال ۱۹۷۲، برخی مرتکبان به حبس ابد محکوم شدند، هرچند یکی از قضات رأی به اعدام داد. کنوانسیون لاهه اخص از توکیو است و فقط تصرف غیرقانونی هواپیما را پوشش می‌دهد، در حالی که توکیو تمامی جرایم داخل هواپیما را شامل می‌شود. این کنوانسیون‌ها فقط اشخاص داخل هواپیما را در بر می‌گیرد.

جمع‌بندی مهم‌ترین نکات حقوقی

• کنوانسیون‌ها جرم را تعریف می‌کنند، نه مجازات
• تعیین مجازات بر عهده قوانین داخلی کشورهاست.
• کنوانسیون لاهه مکمل و خاص‌تر از توکیو است.
• شمول مقررات فقط درباره افراد داخل هواپیماست.
• دولت‌ها موظف به همکاری قضایی و اطلاع‌رسانی به ایکائو هستند.

جرایم علیه امنیت پرواز بر اساس قوانین داخلی

نخستین مقرره داخلی درباره جرایم علیه امنیت پرواز، قانون هواپیمای کشوری مصوب ۱ مرداد ۱۳۲۸ است. مواد ۲۵ تا ۲۸ هرگونه عملی که امنیت پرواز را به خطر اندازد ممنوع اعلام کرده و برای مرتکبان مجازات‌هایی مانند حبس و جزای نقدی تعیین شده است.

قانون هواپیمای کشوری ۱۳۲۸؛ نخستین گام داخلی برای مقابله با تهدیدات علیه امنیت پرواز.

جرایم علیه امنیت پرواز به دو دسته تقسیم می‌شوند: ایجاد خطر برای هواپیما و سرنشینان و راندن غیرقانونی هواپیما. ماده ۲۳ شامل مصادیقی مانند استفاده از علامت هوایی تقلبی، ایجاد مانع و ارائه اطلاعات نادرست است. رفتار مجرمانه باید به‌صورت فعل مادی مثبت تحقق یابد.

ویژگی‌های حقوقی جرم ایجاد خطر برای هواپیما و سرنشینان

• مقررات این جرم ترکیبی از حقوق داخلی ایران و اسناد بین‌المللی به‌ویژه کنوانسیون مونترال است.
• رفتار مجرمانه باید به شکل فعل مادی مثبت خارجی تحقق یابد و صرف قصد یا ترک فعل کافی نیست.
• قانون‌گذار از عبارت «هرگونه عمل» استفاده کرده است؛ بنابراین مصادیق جرم حصری نیستند و موارد ذکرشده جنبه تمثیلی دارند.
• اعمالی مانند استفاده از علامت هوایی تقلبی، غیرقابل استفاده کردن علائم هواپیما، ایجاد مانع در مسیر پرواز یا ارائه اطلاعات نادرست از مصادیق بارز این جرم هستند.
• جرم ایجاد خطر برای هواپیما و سرنشینان مقید به نتیجه نیست و تحقق آن منوط به وقوع حادثه یا خسارت نمی‌باشد.
• با این حال، انگیزه ایجاد خطر برای هواپیما یا سرنشینان آن شرط اساسی تحقق جرم محسوب می‌شود.

ایجاد خطر برای هواپیما

در ماده ۲۳ قانون هواپیمایی کشوری، مجازات ایجاد خطر برای هواپیما و سرنشینان، حبس جنحه‌ای از ۶ ماه تا ۳ سال تعیین شده است. این میزان برخلاف کنوانسیون‌های توکیو، لاهه و مونترال است که مجازات‌ها در آن‌ها شدیدتر بوده و شامل حبس طولانی یا حتی اعدام در موارد خاص می‌شود.

جرم‌انگاری هواپیماربایی در ایران

پس از نخستین هواپیماربایی در ایران، دکتر پاد، دکتر صفایی و دکتر بوشهری به دعوت دکتر گنجی، رئیس وقت دانشکده حقوق، جلسه‌ای برگزار کردند. آن‌ها ربودن هواپیمای ۷۲۷ شرکت ملی ایران را سرقت دانستند و با ماده ۲۳۲ قانون مجازات سابق تطبیق دادند، زیرا قانون امنیت پرواز هنوز تصویب نشده بود.

هواپیماربایی ۷۲۷؛ رویدادی که نقطه شروع تدوین قوانین امنیت پرواز در ایران شد.

پس از این بررسی‌ها، قانون‌گذاران تصمیم گرفتند با تصویب مواد قانونی، مقدمات مجازات اخلال‌کنندگان امنیت پرواز، خرابکاری در وسایل و تأسیسات هواپیمایی و تصرف غیرقانونی هواپیما را فراهم کنند. این اقدامات چارچوب قانونی مشخصی برای مقابله با جرایم هوایی ایجاد نمودند.

جرایم خاص مرتبط با امنیت پرواز

تجربه نشان داده است، برخورد هواپیما با پرندگان و حیوانات وحشی می‌تواند خسارات جبران‌ناپذیری ایجاد کند و رعایت مقررات حفاظتی ضروری است.

جرم کبوتربازی در محدوده فرودگاه‌ها

قانون تشدید مجازات کبوتربرانی مصوب ۱۳۵۱ هدف اصلی خود را حفاظت از پرواز تعیین کرده است. بر اساس این قانون، هر کسی در شعاع ۴۰ کیلومتری فرودگاه‌ها یا مناطق ممنوعه وزارت جنگ اقدام به کبوتربازی کند، به حبس جنحه‌ای سه ساله محکوم خواهد شد. این جرم به دلیل خطر جدی برای هواپیما و سرنشینان جرم‌انگاری شده است.

قانون کبوتربرانی ۱۳۵۱؛ وقتی حفاظت از پرواز، پرواز با کبوتربازی را جرم‌انگاری کرد.

کبوتربازی در اطراف فرودگاه‌ها تهدیدی مستقیم برای ایمنی پرواز و پایداری هواپیما ایجاد می‌کند. قانونگذار با جرم‌انگاری این عمل، هدفش پیشگیری از تصادف با پرندگان، کاهش خسارت به هواپیما و حفاظت از جان مسافران و خدمه پرواز بوده است. اهمیت جرم‌انگاری ناشی از خطرات فیزیکی و مالی است.

خطرات زیست‌محیطی و پرندگان

بر اساس آمار جهانی، برخورد هواپیماهای مسافربری و نظامی با پرندگان و حیوانات وحشی باعث مرگ ۱۹۵ نفر و خسارت به ۱۶۸ فروند هواپیما شده است. در آمریکا، از سال ۱۹۸۳ تاکنون، ۱۷ هواپیمای مسافربری در اثر برخورد با گوزن زمینگیر شده‌اند. این آمار اهمیت مدیریت محیط فرودگاه را نشان می‌دهد.

قوانین تصویب شده، هدفشان کاهش خطر برخورد هواپیما با پرندگان و حفاظت از جان مسافران است.

سازمان‌های بین‌المللی هوانوردی مانند ICAO و FAA، اقدامات پیشگیرانه تدوین کرده‌اند. هواپیماهای جت و ملخ‌دار باید هنگام برخاستن و فرود چراغ‌های فرود را روشن کنند تا پرندگان از مسیر پرواز دور شوند. همچنین، جلوگیری از کاشت درخت بلند و جمع‌آوری زباله‌ها، امنیت و کاهش خطر تصادفات را تضمین می‌کند.

مجازات كبوترپرانی

در ماده واحده قانون تشدید مجازات کبوتربرانی مصوب ۱۵ خرداد ۱۳۵۱ آمده است که هر کس در شعاع ۴۰ کیلومتری فرودگاه‌ها یا مناطق ممنوعه وزارت جنگ کبوتربرانی کند، به سه سال حبس جنحه‌ای محکوم خواهد شد. هدف این قانون، تأمین حفاظت پرواز و کاهش خطر برخورد هواپیماها با پرندگان است.

قانون کبوتربرانی ۱۳۵۱؛ پیشگیری از خطرات پرندگان برای حفاظت از جان مسافران و هواپیما.

بر اساس قوانین ICAO و FAA، هواپیماها باید چراغ‌های فرود را تا ارتفاع ۱۰،۰۰۰ پا روشن کنند تا پرندگان دور شوند. کاشت درخت بلند در اطراف باند و رها کردن زباله‌ها ممنوع است. رعایت این اقدامات موجب افزایش امنیت پرواز و کاهش خطر برخورد با حیوانات وحشی می‌شود.

جرایم مندرج در قانون مجازات اسلامی

کارشناسان بر این باورند، تدوین قوانین مشخص و تعیین مجازات‌های سنگین برای تهدید و تخریب هواپیما، نقش پیشگیرانه مهمی دارد. قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۷۵، جرایم علیه امنیت پرواز را در دو دسته اصلی پیش‌بینی کرده است: تخریب هواپیما و تأسیسات هواپیمایی، و تهدید یا ادعای بمب‌گذاری در هواپیما. این قوانین برای حفاظت از جان مسافران تدوین شده و مجازات مشخصی برای مرتكبان تعیین شده است.

قانون مجازات اسلامی ۱۳۷۵؛ تعیین مجازات‌های مشخص برای تهدید و تخریب هواپیما و تأسیسات هواپیمایی.

ماده ۶۷۵ هر کس عملاً عمارت، بنا، هواپیما یا کارخانه را آتش بزند، به حبس دو تا پنج سال محکوم می‌شود. ماده ۶۷۷ تخریب اموال منقول یا غیرمنقول متعلق به دیگران را شامل می‌شود و در صورت استفاده از مواد منفجره، مجازات تشدید شده و حکم شدیدتری اعمال خواهد شد.

تهدید یا ادعای بمب‌گذاری در هواپیما

تهدید یا ادعای بمب‌گذاری در قانون تعزیرات مصوب ۱۳۶۲ پیش‌بینی مستقلی نداشت. با گسترش تهدیدها علیه هواپیما و وسایل نقلیه عمومی، ماده ۵۱۱ قانون مجازات اسلامی ۱۳۷۵ این جرم را به‌صورت مستقل و ویژه پیش‌بینی کرد تا امنیت پرواز و روان جامعه تضمین شود.

تجربه نشان داده است، تهدید به بمب‌گذاری در هواپیما و وسایل نقلیه عمومی باعث ایجاد وحشت و اختلال امنیت عمومی می‌شود.

مطابق ماده ۵۱۱، هر کس برای برهم زدن امنیت کشور یا تشویش اذهان عمومی، تهدید به بمب‌گذاری یا ادعای آن در هواپیما، کشتی و وسایل نقلیه عمومی کند، علاوه بر جبران خسارات، به حبس شش ماه تا دو سال محکوم می‌شود. مجازات نسبت به استانداردهای بین‌المللی کمتر و ضعیف‌تر است.

امنیت هوایی همیشه در معرض تهدید و خطر!

مبارزه با جرایم هوایی نیازمند قوانین مکمل است. کنوانسیون‌های لاهه و مونترال چارچوب بین‌المللی برای حفظ امنیت پرواز فراهم می‌کنند. لاهه جرم تصرف غیرقانونی هواپیما و مونترال جرایم علیه هواپیما و امنیت هواپیمایی کشوری را پوشش می‌دهد و به ایجاد هماهنگی میان قوانین داخلی کشورها کمک می‌کند.

چارچوب‌های بین‌المللی و قوانین داخلی؛ ستون‌های مقابله با جرایم هوایی و تضمین امنیت پرواز.

در ایران قوانین متعدد مانند قانون هواپیمایی کشوری ۱۳۲۸، قانون اخلال‌کنندگان امنیت هواپیما ۱۳۴۹، قانون کبوتربرانی ۱۳۵۱ و مواد ۵۱۱، ۶۷۵، ۶۷۷ و ۶۷۸ قانون مجازات اسلامی تدوین شده‌اند. افزایش امنیت پرواز نیازمند فناوری پیشرفته، بازرسی دقیق فرودگاه، مسافران و محموله‌ها و استفاده از سیستم‌های امنیتی مدرن است.

جمع‌بندی

تجربه نشان می‌دهد آگاهی از قوانین، امنیت پرواز و اقدامات پیشگیرانه، آرامش و اعتماد مسافران را افزایش می‌دهد. هدف از این مقاله، معرفی مهم‌ترین هواپیماربایی‌ها و آموزش نکات امنیت سفر است. برای برنامه‌ریزی سفر امن، مسافران می‌توانند بلیط هواپیما و سایر خدمات را از قاصدک 24 تهیه کنند.

آمار نشان می‌دهد استفاده از خدمات آنلاین و مطمئن، احتمال مشکلات سفر را کاهش می‌دهد. برای رزرو هتل، خرید تورهای داخلی و خارجی مانند تور هند، تور فیلیپین، تور مالزی، تور سنگاپور و ... و بیمه مسافرتی، به سایت قاصدک 24، متعلق به شرکت فرش تا عرش قاصدک کارمانیا مراجعه کنید. پشتیبانی با شماره تماس 02175269 همواره همراه شما خواهد بود.

سوالات متداول درباره معروف‌ترین هواپیماربایی