تاریخچه هواپیما در ایران

تقریباً هیچ‌کس نیست که داستان نخستین پرواز بشر با بال‌های آهنین، داستانی از تلاش، شکست، پایداری و در نهایت پیروزی را به خاطر نداشته باشد. رؤیایی که با همت دو برادر آغاز شد و مسیر تمدن بشری را تغییر داد. اگرچه پرواز برادران رایت نقطه آغاز بود، اما گسترش هوانوردی در جهان و ایران، مسیری طولانی و پرچالش را طی کرد.

از برادران رایت تا آسمان ایران

در سال ۱۹۰۳ میلادی، برادران رایت نخستین پرواز موفق بشر را رقم زدند. اما آمارها نشان می‌دهد که حدود ده سال طول کشید تا این فناوری نوظهور به آسمان ایران برسد. در این فاصله، هواپیما از یک ابزار نمایشی به وسیله‌ای کاربردی تبدیل شد و مقدمات ورود آن به کشورهای مختلف، از جمله ایران، فراهم آمد.

نخستین پرواز بر فراز ایران

یکی از روزهای سرد زمستان ۱۲۹۲ هجری شمسی، خلبانی لهستانی‌الاصل به نام کوزمینسکی تصمیم گرفت در آسمان ایران پرواز کند. او قطعات هواپیما را از روسیه به بندر انزلی آورد، سپس آن‌ها را به تهران منتقل و سرهم کرد. کوزمینسکی بدون پیش‌بینی محل مناسب فرود پرواز کرد و ناچار شد در میدان مشق فرود بیاید.

ورود نخستین طیاره به آسمان ایران چنان شگفت‌انگیز بود که احمدشاه قاجار را به بازدید از آن واداشت. شاه به همراه درباریان در محل فرود حاضر شد و با هواپیما عکس یادگاری گرفت. گفته می‌شود کوزمینسکی این پروازهای نمایشی را در کشورهای دیگر نیز انجام می‌داد و در ازای تماشای آن‌ها از مردم پول می‌گرفت.

تولد نخستین خطوط هوایی ایران

با وجود ادامه پروازهای نمایشی، نبود باند فرود مناسب مانعی جدی برای توسعه هوانوردی بود. درخواست‌های مکرر دولت انگلستان، حکومت وقت ایران را وادار کرد زمینی در جنوب تهران به این منظور اختصاص دهد. این اقدام، نقطه آغاز شکل‌گیری خطوط هوایی ایران و تحولی مهم در تاریخ حمل‌ونقل کشور بود.

نخستین سرویس هوایی ایران با کمک شرکت‌های اروپایی، در سال ۱۳۰۳ شمسی راه‌اندازی شد.

در سال ۱۳۰۳ شمسی، نخستین سرویس هوایی ایران با کمک شرکت‌های اروپایی راه‌اندازی شد. این رویداد به شکل‌گیری اولین شرکت‌های هواپیمایی در کشور انجامید. نظریه کارشناسان حاکی از آن است که این همکاری‌های بین‌المللی، نقش مهمی در انتقال دانش فنی و تجربه هوانوردی به ایران ایفا کرد.

ایرانیان ایرویز؛ آغاز هوانوردی ملی

سال ۱۳۲۱ شمسی، نقطه عطفی در تاریخ هوایی ایران بود. در این سال، نخستین شرکت هواپیمایی ملی با نام ایرانیان ایرویز تأسیس شد. ایرانیان ایرویز که گروهی از بازرگانان ایرانی آن را تأسیس کردند، کار خود را با جابجایی بار و مسافر در مسیرهای داخلی و منطقه‌ای آغاز کرد. این شرکت با ناوگانی از هواپیماهای داگلاس DC-3 فعالیت خود را آغاز کرد و به‌تدریج مسیرهای داخلی، منطقه‌ای و حتی یک پرواز هفتگی باری به اروپا را پوشش داد.

پرشین ایرسرویسز؛ رقیبی تازه‌نفس

دوازده سال بعد، شرکت خصوصی پرشین ایرسرویسز (پاس) وارد صنعت هوایی ایران شد. این شرکت ابتدا در حوزه حمل بار فعال بود، اما بعدها جابه‌جایی مسافر را نیز بر عهده گرفت. از سال ۱۹۶۰ میلادی، پروازهای بین‌المللی پاس به مسیرهایی مانند تهران – لندن و تهران – پاریس گسترش یافت.

تولد هما؛ پرواز یک نام ماندگار

سال ۱۳۴۱ شمسی با ادغام دو شرکت ایرانیان ایرویز و پاس، شرکت ملی هواپیمایی ایران (هما) متولد شد. هما که در سطح بین‌المللی با نام ایران ایر (Iran Air) شناخته می‌شد، از ناوگانی متنوع شامل DC-3، DC-6 و ویکرز ویسکونت بهره می‌برد و به‌سرعت جایگاه ویژه‌ای در منطقه پیدا کرد. هما با راه‌اندازی طولانی‌ترین خط هوایی بدون توقف جهان در مسیر تهران – نیویورک با بوئینگ ۷۴۷SP، به موفقیتی بزرگ دست یافت.

شرکت هواپیمایی هما در دهه 50 از ایمن‌ترین، مدرن‌ترین و پردرآمدترین ایرلاین‌های دنیا شناخته می‌شد.

این روند صعودی ادامه داشت تا اینکه در سال ۱۳۵۶، با خرید شش فروند ایرباس A300 از شرکت ایرباس، به نخستین بهره‌بردار ایرباس در خاورمیانه تبدیل شد. در سال‌های پایانی دهه ۵۰، هواپیمایی ملی ایران به‌عنوان روبه‌رشدترین شرکت هواپیمایی جهان شناخته می‌شد و هم‌زمان در شمار ایمن‌ترین، مدرن‌ترین و پردرآمدترین ایرلاین‌های دنیا قرار داشت.

از ایران ایر تا هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران

پس از انقلاب، نام رسمی ایران‌ایر به هواپیمایی جمهوری اسلامی ایران تغییر یافت. در این دوره، همه فرودگاه‌های کشور به جز فرودگاه بین‌المللی مهرآباد پروازهای خارجی خود را از دست دادند. با این حال، بیشترین آسیب به صنعت هوایی ایران ناشی از جنگ هشت‌ساله و تحریم‌های آمریکا بود؛ به‌گونه‌ای که تنها چند فروند هواپیمای کوچک فوکر به ناوگان هوایی کشور افزوده شد.

دهه ۷۰، صنعت هوانوردی ایران شاهد تحرکی نسبی بود. در این دوره، با ورود شرکت‌هایی چون ماهان، کاسپین و کیش‌ایر، انحصار هما در پروازهای داخلی و خارجی پایان یافت. سال‌های بعد، به‌جز خرید چند فروند ایرباس دست‌دوم از ترکیه و یونان، تحول چشمگیری رخ نداد؛ تا اینکه در سال ۱۳۹۴، ایران پس از مدت‌ها موفق به امضای قرارداد خرید ۱۱۸ فروند ایرباس شد.

اولین‌های صنعت هوایی ایران

از دوران احمدشاه قاجار تا امروز که ۱۸ شرکت هواپیمایی در ایران فعال هستند، بیش از یک قرن گذشته است. عمر بسیاری از ایرباس‌ها و بوئینگ‌ها به پایان رسیده اما هنوز بازنشسته نشده‌اند. در ادامه با اولین‌های صنعت هوایی ایران آشنا خواهید شد.

نخستین خلبانان و پروازها

خلبانان ایرانی از همان روزهای آغازین صنعت هوانوردی در ایران، نخستین نقش‌ها را در توسعه و پیشرفت این حوزه ایفا کردند.

1. کلنل محمدتقی‌خان پسیان نخستین ایرانی بود که آموزش خلبانی دید، اما به دلیل بیماری پس از ۳۳ پرواز آموزشی هرگز به‌تنهایی پرواز نکرد.
2. اولین خلبان رسمی ایرانی، سرهنگ احمدخان نخجوان بود که در فرانسه آموزش دید و نخستین پرواز مستقل خود را در دی ۱۳۰۳ انجام داد.
3. نخستین پرواز خلبانی توسط عیسی خان اشتوداخ در بهمن ۱۳۰۴ انجام شد؛ او از باکو وارد ایران شد، اما به دلیل کمبود سوخت نزدیک قزوین فرود آمد و پس از یک ماه در اسفند همان سال به تهران پرواز کرد.

نخستین فرودگاه‌ها، سازمان‌ها و کارخانه‌ها

• اولین فرودگاه: فرودگاه قلعه‌مرغی نخستین فرودگاه ایران بود که در مرداد ۱۳۰۱ مورد بهره‌برداری قرار گرفت. همان سال، نخستین هواپیما از نمایندگی شرکت یونکرس برای ارتش خریداری شد تا به عنوان هواپیمای ارتباطی و ترابری نظامی مورد استفاده قرار گیرد.
• اولین رئیس ستاد هواپیمایی ایران: محمود خسروانی در سال ۱۳۱۷ به عنوان اولین رئیس ستاد هواپیمایی منصوب شد؛ پیش از او، سرهنگ بلژیکی به نام ویکتور بیور این مسئولیت را بر عهده داشت.
• اولین کارخانه هواپیماسازی مونتاژ ایران: در زمینه تولید هواپیما، کارخانجات هواپیمایی شهباز در سال ۱۳۱۴ تأسیس شد و با تجهیزات خریداری‌شده از انگلستان، تعداد زیادی هواپیمای آموزشی و جنگی تولید و به نیروی هوایی تحویل داد.
• اولین سازمان هواپیمایی ایران: نهایتاً، سازمان هواپیمایی ایران در خرداد ۱۳۰۳ به عنوان نخستین نهاد مستقل هوانوردی تأسیس شد و سرهنگ احمدخان نخجوان به فرماندهی آن منصوب گردید.

جمع‌بندی

در این مقاله تاریخچه ورود و توسعه هواپیما در ایران، از شگفتی نخستین پرواز تا شکل‌گیری شرکت‌های بزرگ هوایی را مرور کردیم. امروز، با فعالیت بیش از ۱۸ شرکت هواپیمایی، از جمله کاسپین و کیش ایر صنعت هوایی ایران هم‌چنان مسیر پرچالش، اما امیدوارکننده‌ای را در آسمان پیش رو دارد.

برای آشنایی بیشتر با شرکت‌های هوایی ایران و مسیرهای پروازی آن‌ها می‌توانید به سایت قاصدک 24 (وابسته به شرکت فرش تا عرش قاصدک کارمانیا) مراجعه کرده یا با پشتیبانی ۲۴ ساعته به شماره ۰۲۱۷۵۲۶۹ در تماس باشید.

سوالات متداول درباره تاریخچه هواپیما در ایران