راه‌آهن سراسری ایران؛ ماجرای موافقت انگلیس با ساخت آن

آیا می‌دانید راه‌آهن سراسری ایران چگونه شکل گرفت و چرا نقش انگلستان در تصویب و اجرای آن تا این حد مهم بود؟ راه‌آهن سراسری ایران یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های عمرانی دوران رضاشاه بود که تأثیر عمیقی بر توسعه اقتصادی و سیاسی کشور گذاشت. در این راهنما از قاصدک ۲۴، به بررسی جزئیات شکل‌گیری این پروژه، چالش‌های سیاسی و منافع پنهان پشت آن می‌پردازیم تا داستانی کامل از این دستاورد ملی و تأثیرات بین‌المللی‌اش ارائه دهیم.

ورود راه‌آهن به ایران و مشکلات اولیه

راه‌آهن به عنوان وسیله‌ای برای حمل و نقل عمومی توسط جرج استیونسن در سال ۱۸۲۵ در انگلستان اختراع شد. ایران تا رسیدن به این تکنولوژی چندین دهه فاصله داشت. از زمان وزارت امیرکبیر، دولت تلاش کرد این فناوری را وارد کند، اما با سه مانع اصلی روبه‌رو شد:

1. مخالفت روسیه: نمی‌خواست انگلیسی‌ها از طریق ایران به مرزهایش برسند.
2. مخالفت انگلیس: نگرانی از امکان دسترسی روس‌ها به هندوستان از طریق ایران.
3. کمبود بودجه: احداث راه‌آهن سرمایه عظیمی نیاز داشت که دولت ایران در اختیار نداشت.

با وجود این موانع، نخستین خط راه‌آهن ایران به نام «خوشتاریا» در سال ۱۸۴۸ از رشت به بندر انزلی کشیده شد.

شرایط حمل‌ونقل ایران پیش از راه‌آهن

در گذشته مردم ایران برای سفر از تهران تا شیراز مجبور بودند روزها و شب‌ها با کاروان شتر، کجاوه یا تخت روان حرکت کنند. به همین دلیل، سفر با راه‌آهن آرزوی بسیاری بود. این موضوع در کتاب «سیاحتنامه ابراهیم‌بیک» توسط میرزا زین‌العابدین مرغه‌ای، یک ایرانی مقیم قفقاز، آمده است.

وی در کتاب خود از نداشتن راه‌آهن در ایران ابراز تأسف می‌کند و آن را نشانه‌ای از عقب‌ماندگی می‌داند. ناصرالدین شاه نیز در سفرنامه‌هایش راه‌آهن اروپا را تحسین کرده و از طریق سفرای ایران با کارشناسان خارجی درباره امکان احداث خطوط ریلی مشورت کرد تا ایران نیز از توسعه بهره‌مند شود.

یک فرد ارمنی به نام ساوالان طرح‌هایی ارائه داد، اما اجرا نشد. روسیه و انگلستان هر بار که امکان احداث راه‌آهن فراهم می‌شد، مانع کار می‌شدند. در زمان مظفرالدین شاه، لامینسکی پیشنهاد خطی از مرز بین‌النهرین تا هندوستان داد، اما امین‌السلطان به دلیل نگرانی از شورش چاروادارها و مشکلات مذهبی مخالفت کرد.

راه‌آهن در ایران، آرزویی مدرن که میان فشارهای خارجی، ملاحظات داخلی و مقاومت سنت‌ها متوقف شد.

خطوط راه‌آهن متفرقه

قبل از احداث راه‌آهن سراسری، چندین خط کوتاه در ایران ساخته شد که عمدتاً اهداف تجاری و نظامی داشتند. نخستین آن‌ها، خط خوشتاریا بود که در سال ۱۸۴۸ از رشت به بندر انزلی کشیده شد و توسط یک مهندس گرج-روسی اجرا شد. این مسیر پایه‌ای برای تجربه عملی حمل‌ونقل ریلی فراهم کرد.

پس از آن، خطوط تهران تا حضرت عبدالعظیم، جلفا تا تبریز و مسیرهایی در خوزستان و میرزاوه ساخته شد. این شبکه کوتاه ریلی، تجربه ارزشمندی در مدیریت و نگهداری راه‌آهن به ایران ارائه کرد و زیرساخت و دانش فنی لازم را برای توسعه راه‌آهن سراسری در دوران رضاشاه فراهم نمود.

نخستین خطوط راه‌آهن در ایران

سال احداث	مسیر	طول مسیر	توضیحات
۱۸۴۸	رشت – بندر انزلی (خوشتاریا)	۱۴ کیلومتر	اولین خط متفرقه، توسط فرد گرج-روسی
۱۸۸۲	تهران – حضرت عبدالعظیم	۸٫۷ کیلومتر	اجرا توسط کمپانی بلژیکی و فرانسوی، استقبال مردم زیاد بود.
۱۹۱۳	جلفا – تبریز	–	توسط روس‌ها، استفاده نظامی در جنگ جهانی اول
۱۲۹۹ هـ.ش	میرزاوه – زاهدان	۶۷ کیلومتر	خط انگلیسی‌ها برای حمل و نقل نفت و مصالح

آغاز احداث راه‌آهن سراسری ایران

پس از کودتای رضاخان، دولت ایران اهمیت راه‌آهن را درک کرد و با موافقت دولت‌های انگلیس و روسیه، پروژه سراسری آغاز شد. طبق نظر منابع تاریخی، برای تأمین بودجه، قانون انحصار قند، شکر و چای تصویب شد و همچنین بخشی از ذخیره نقره کشور فروخته شد. هزینه ساخت این پروژه حدود ۲۵۰ میلیون دلار برآورد شد.

طرح راه‌آهن ابتدا توسط آناتول ترسکینسکی، مهندس ارتش تزاری، ارائه شد و با همکاری مهندسان آلمانی، سوئدی و دانمارکی و شرکت‌های خارجی اجرا گردید. مسیر اصلی راه‌آهن جنوب به شمال بود و هدف آن تنها حمل‌ونقل نبود، بلکه تأمین امنیت و انتقال سریع نیروهای نظامی نیز مدنظر قرار گرفت.

مشکلات و ایرادات راه‌آهن ایران

کارشناسان بر این باورند که راه‌آهن سراسری ایران با وجود موفقیت نسبی، ایراداتی نیز داشت:

• مسیر از کوه‌ها عبور می‌کرد و پرخرج بود.
• شهرهای بزرگ ایران را به‌طور کامل متصل نکرده بود.
• بسیاری از لکوموتیوها و کارکنان فنی خارجی بودند و آموزش ایرانیان تازه آغاز شده بود.

انگلیسی‌ها اعتقاد داشتند راه‌آهن سراسری ایران بیشتر جنبه نظامی دارد تا حمل و نقل عمومی.

دوران اشغال و توسعه پس از آن

در سال ۱۳۲۰، متفقین از راه‌آهن برای انتقال میلیون‌ها تن کالا به روسیه استفاده کردند. لکوموتیوها و قطارها تحت کنترل انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها بودند و ایرانیان کمتر اجازه استفاده داشتند. پس از پایان جنگ، ایران برخی تجهیزات را از آمریکایی‌ها خرید، اما بسیاری از امکانات نابود شده بود.

در دوره محمدرضا شاه، پروژه ادامه یافت و تا مشهد و شاهرود پیش رفت، اما اشغال و مشکلات داخلی باعث توقف موقت شد. بعد از سال ۱۳۳۵، با افزایش درآمد نفت، شبکه سراسری تا تبریز تکمیل شد.

نقش مهندسان خارجی و شرکت‌ها

طرح اولیه راه‌آهن توسط آناتول ترسکینسکی ارائه شد و ساخت آن توسط شرکت‌های آمریکایی، آلمانی و اسکاندیناوی اجرا گردید. لکوموتیوران‌ها تا سال ۱۳۱۷ عمدتاً خارجی بودند و نیروهای ایرانی هنوز آموزش کافی نداشتند.

با تأسیس هنرستان لکوموتیورانی و اعزام دانش‌آموختگان به آلمان، متخصصان ایرانی تربیت شدند و زمینه استقلال فنی ایران در اداره خطوط راه‌آهن فراهم شد. این آموزش‌ها پایه‌ای برای مدیریت بهتر پروژه‌ها و بهره‌برداری از خطوط سراسری شد.

تربیت نیروهای متخصص ایرانی، زمینهٔ استقلال فنی در ادارهٔ راه‌آهن را فراهم کرد.

راه‌آهن و دوران جنگ جهانی دوم

راه‌آهن سراسری در طول جنگ جهانی دوم نقش حیاتی داشت و متفقین برای انتقال میلیون‌ها تن کالا و مهمات به روسیه از آن استفاده کردند. لکوموتیوران‌ها عمدتاً خارجی بودند و قطارها جنبه نظامی داشتند، بنابراین ایرانیان دسترسی محدودی داشتند، اما تجربه عملیاتی ارزشمندی کسب شد.

این دوران موجب تربیت نخستین لکوموتیوران‌های ایرانی شد و تجربه مدیریت خطوط ریلی در شرایط بحرانی، پایه‌ای مستحکم برای توسعه مسیرهای بعدی شد. آمار نشان می‌دهد که استفاده مؤثر از راه‌آهن پس از جنگ، بهبود حمل و نقل، افزایش امنیت و رشد اقتصادی کشور را تسهیل کرده است.

توسعه راه‌آهن در دوران محمدرضا شاه

راه‌آهن سراسری در دوره محمدرضا شاه به تدریج از شرق تا شاهرود و از شمال غرب تا میانه ادامه یافت، اما با شروع جنگ و مشکلات داخلی، پیشرفت پروژه متوقف شد. پس از افزایش درآمد نفت و جمع‌آوری مالیات، مسیر تا تبریز تکمیل شد و تسهیل حمل‌ونقل کالا و مسافرت‌های داخلی محقق شد.

راه‌آهن سراسری در دوره محمدرضا شاه پایه‌ای برای توسعه حمل‌ونقل، تجارت و امنیت کشور شد.

این توسعه موجب افزایش اهمیت اقتصادی، اجتماعی و استراتژیک راه‌آهن شد. تجربه نشان می‌دهد که ایران توانست با استفاده بهینه از مسیرهای مدرن حمل‌ونقل، تجارت داخلی و خارجی را تسهیل کند و همزمان امنیت داخلی را تقویت نماید، پایه‌ای برای توسعه پایدار زیرساخت‌ها و رفاه جامعه فراهم آورد.

انتقادات و میراث راه‌آهن ایران

راه‌آهن سراسری، با وجود انتقادها به دلیل عبور از کوه‌ها و عدم اتصال مستقیم شهرهای بزرگ، نخستین گام مهم ایران در مدرن‌سازی حمل‌ونقل محسوب شد. تجربه نشان می‌دهد این پروژه نقش حیاتی در توسعه اقتصادی و نظامی کشور داشت و دانش فنی ارزشمندی برای پروژه‌های آینده فراهم کرد.

راه‌آهن سراسری، گامی مهم در مدرن‌سازی و حفظ میراث تاریخی ایران

حفظ میراث راه‌آهن و تأسیس موزه لکوموتیوهای قدیمی هنوز عملی نشده است. تجربه نشان می‌دهد که نگهداری این دستاورد تاریخی به نسل‌های آینده کمک می‌کند اهمیت مدرن‌سازی حمل‌ونقل، نقش اقتصادی و نظامی راه‌آهن و رعایت مقررات مهندسی و بهره‌برداری در توسعه زیرساخت‌ها را بهتر درک کنند.

جمع‌بندی

راه‌آهن سراسری ایران، علاوه بر ایجاد شبکه حمل و نقل، نمادی از تحولات اقتصادی، سیاسی و نظامی بود. هدف از این مقاله بررسی این پروژه و نقش عوامل داخلی و خارجی در توسعه زیرساخت‌ها است. آمار نشان می‌دهد که تلاش برای مدرن‌سازی کشور تا چه اندازه تحت تأثیر قدرت‌های بزرگ بوده است.

اگر علاقه‌مند به سفر با قطار هستید می‌توانید بلیط قطار را از سایت قاصدک 24 تهیه کنید. این سایت متعلق به شرکت فرش تا عرش قاصدک کارمانیا مراجعه کنید یا با شماره تماس 02175269 در ارتباط باشید.

سوالات متداول درباره راه‌آهن سراسری ایران